Samsun Kalesi Uyanıyor: Saathane'nin Altındaki Kayıp Tarih

Samsunluların, özellikle şehir tarihine meraklı olanların yüreğinde yıllardır kanayan bir yaradır Samsun Kalesi. Şehrin göbeğinde olmasına rağmen görünmeyen, "keşke yıkılmasaydı" denilen o ihtişamlı yapı, son dönemde Saathane Meydanı'ndaki restorasyon çalışmalarıyla yeniden gündemde. "Samsun Kalemizi Geri İstiyoruz" çıkışı, aslında küllerinden doğan bir umudun sesi. Peki, bu kale tam olarak neredeydi ve neden yok oldu? İşte Samsun Kalesi dosyası.

Denize Sıfır Bir Savunma Hattı

Bugün Bankalar Caddesi'nde yürürken veya Ziraat Bankası önünde sıra beklerken, aslında tarihin tam üzerinde duruyorsunuz.

Samsun Kalesi, bugünkü Saathane Meydanı'nı, Büyük Cami'yi (Valide Cami) ve tarihi Bedesten'i içine alan devasa bir kompleksti. 1192 yılında Danişmentliler tarafından temelleri atılan kale, o dönemde denize sıfırdı. Kuzey surları, Karadeniz'in hırçın dalgalarına set çekiyordu. Doğuda Subaşı'na, batıda ise Saathane'ye uzanan surlar, şehrin kalbini koruyordu.

Samsun Kalesi, bugünkü Saathane Meydanı, Bedesten ve Büyük Cami çevresini kapsayan alanda bulunuyordu. 1192 yılında inşa edilen ve denize sıfır olan kale, 1869 Büyük Samsun Yangını sonrası harap oldu. Dönemin yöneticileri ve Fransız mimarlar tarafından "şehir planlaması" ve "hava sirkülasyonu" gerekçesiyle yıkılarak taşları yeni binaların inşasında kullanıldı.

"Şehir Hava Alsın" Diye Yıkıldı

Kalenin yok oluşu bir savaşla değil, ne yazık ki bir "imar kararıyla" oldu. 1869 yılında çıkan Büyük Samsun Yangını, kale içindeki ahşap evleri ve çarşıyı kül etti. Yangın sonrası şehri yeniden planlayan Fransız mimarlar, "Kale surları şehrin rüzgarını kesiyor, hava almasını engelliyor" gerekçesiyle yıkım kararı aldırdı. Daha da acısı, yıkılan o bin yıllık surların taşları, denizin doldurulmasında ve yangın sonrası yapılan yeni binaların temellerinde kullanıldı. Yani bugünkü Samsun'un eski binalarının harcında, o kalenin gözyaşları var.

Umut Toprağın Altında: Saathane Kazıları

"Yok oldu" sanılan tarih, Büyükşehir Belediyesi'nin Saathane Meydanı Dönüşüm Projesi ile yeniden nefes almaya başladı.

Yapılan kazılarda, kale surlarının temellerine ve bazı duvar kalıntılarına rastlandı. Özellikle Bedesten ve Büyük Cami çevresinde gün yüzüne çıkarılan sur parçaları, kalenin tamamen silinmediğini, toprağın altında uyuduğunu kanıtladı.

Samsunlu Tarihine Sahip Çıkıyor

Samsun kamuoyunda oluşan "Kalemizi Geri İstiyoruz" talebi, elbette kalenin 12. yüzyıldaki haliyle yeniden inşa edilmesi değil; ancak gün yüzüne çıkan temellerin bir "Açık Hava Müzesi" titizliğinde korunarak sergilenmesidir. Saathane Meydanı'nın sadece bir geçiş güzergahı değil, şehrin hafıza merkezi olması, turizm açısından da Samsun'a büyük değer katacaktır.